Lesefni: Hagnýt skrif bls. 118-127 (101-112) (Lýsingar, mannlýsingar, minningargreinar, ritgerðir), 12-22 (Efnisyrðing, bygging o.fl.), 23-26 (Framsetning), 35-36 (Hlutlægni og huglægni).

Verkefni 1
Prentvæn útgáfa

Mannlýsing
Mannlýsingar finnum við víða, t.d. í tækifærisræðum, afmælis- og minningargreinum,  og að sjálfsögðu í kosningapésunum góðu sem frambjóðendur breiða út fyrir kosningar. Það er því líklegt að margir þurfi einhvern tíma á lífsleiðinni að semja slíka lýsingu í einhverjum tilgangi. Þar að auki eru mannlýsingar góð æfing í því að lýsa hverju sem er og hafa því víðtækt gildi.

Verkefnið er sumsé mannlýsing, en fyrst þetta:

A: Tryggvi Svörfuður
Fyrsta verkefnið undir þessum hatti er að lesa lýsingu Þórbergs Þórðarsonar á Tryggva nokkrum Svörfuði (Hagnýt skrif 2003: 123-126, Íslenskur aðall 1976: 66-78). Markmiðið er að kynna sér hvaða atriði Þórbergur tekur fyrir í lýsingunni og læra af því. Gott er að merkja á spássíu textans hver þessi atriði eru (lykilorð). Lykilorðin gætu svo orðið grunnur að hugmyndalista fyrir mannlýsingu.

B: Veldu persónu til að lýsa
Þú þarft að þekkja hana vel og best er ef þér þykir þokkalega vænt um hana.

C: Hugmyndasöfnun
Safnaðu hugmyndum til að byggja mannlýsinguna á. Hugmyndirnar á að skrifa á litla miða. Athugaðu að taka fyrir:

Ytri lýsingu, t.d. andlitsfall, vaxtarlag, framkomu ...

Innri lýsingu, t.d. skapgerð, skoðanir, persónuleika ...

Starf, menntun, áhugamál ...

Persónuleg kynni ykkar ...

Dæmisögur sem lýsa manneskjunni vel

Annað sem þurfa þykir (hvað með ætt og uppruna ...?)

Safnaðu að minnsta kosti 15 hugmyndum. Athugaðu þó að ekki er gott að taka fyrir mjög mörg atriði ef afleiðingin er yfirborðsleg umfjöllun. Þá er betra að skera niður og gera sér meiri mat úr því sem tekið er fyrir. Haltu þig því við atriði sem eru dæmigerð fyrir manneskjuna og greina hana jafnvel frá öðrum. Gerðu því efni góð skil.

Svona á ekki að gera
"Útlit Siggu er gott og framkoman ágæt. Hún klæðist yfirleitt venjulegum unglingafötum og gerir það sem öllum krökkum finnst gaman ..." Hérna tekur höfundurinn einmitt fyrir atriði sem segja ekkert um persónuna, ekki satt?

Fullyrðingar og dæmi
Lýsingin á að byggjast á fullyrðingum annars vegar og dæmum eða rökum sem undirstrika fullyrðingarnar hins vegar. Fullyrðingar án dæma eða útskýringa duga ekki til að lýsingin verði lifandi í hugum lesenda eða áheyrenda. Það er einmitt markmiðið að lesendur geti séð persónuna fyrir sér þó þeir þekki hana ekki fyrir.

D: Dæmi um inngangsorð mannlýsingar:
"Kynni okkar Jóa byrjuðu ekki mjög vinsamlega en þegar við fórum að þekkjast betur urðum við perluvinir. Þá komst ég nefnilega að því að hann var og er gull af manni."
Í þessu tilfelli ætti þá mannlýsingin  að undirstrika þessa fullyrðingu um mannkosti Jóa.

E: Orðaval
Mundu að það eru mörg orð í málinu og þau hafa mismunandi merkingu og áhrif. Þegar maður kaupir sér föt er mikilvægt að þau passi á kroppinn og eins er með orðin; þau verða að passa viðfangsefninu. Ef við notum of huglæg orð lendum við í því að lesandinn fær ekki nógu góðar upplýsingar. Hvernig sjáið þið til dæmis fyrir ykkur fallega konu? Getur hún ekki verið með ýmsu móti?

En strax og við förum að lýsa andlitsdráttum, háralit og öðru sem tilheyrir getur lesandinn séð persónuna fyrir sér og metið fullyrðinguna um fegurð hennar. Það eru líka mörg orð sem sérstaklega eru ætluð til að lýsa fólki og einkennum þess.

Athugið til dæmis öll þau orð sem lýsa vaxtarlagi: Grannur, þrekinn, feitur, kraftalegur, sterkbyggður, stæðilegur, grannur, væskilslegur, álkulegur, beinvaxinn, reffilegur, stirðbusalegur, álappalegur, kvikur, ... Svona mætti áfram telja.

Lýsingin á sem sagt að vera lýsandi og hlutlæg, en að sjálfsögðu er líka fullkomlega leyfilegt að mat höfundarins komi fram í bland við dæmin og rökstuðninginn.

F:  Gagnrýni  á mannlýsingu

Prentvæn útgáfa
Fáðu góðan og gagnrýninn yfirlesara til að bæta verkið. Notið eftirfarandi gátlista.

Er fyrirsögn góð? Komið með tillögu að betri fyrirsögn.

Er efnisyrðing í inngangsorðunum? Gerið tillögu að betri efnisyrðingu.

Hvaða efnisatriði eru tekin fyrir í lýsingunni (útlit, skapgerð, ætt og uppruni, ...)?

Finnið lykilorð við hverja efnisgrein.

Hvaða atriðum ætti helst að bæta við?

Hvað þarf helst að útskýra betur?

Hvað þarf helst að orða betur?

Hvað er frumlegast við lýsinguna?

Lagfærið efnisgreinar og greinaskil.

Lagfærið byggingu og efnisröð.

Hvernig mætti auka stígandina?

Er skýr niðurstaða í lokin? Hver er hún?

Hvernig tengjast lokaorðin efnisyrðingunni í innganginum?

Er lýsingin nógu fræðandi fyrir ókunnugan lesanda?

Er  lýsingin nógu áhugaverð?

Gerið athugasemdir við stafsetningu og málfar.

Undirritið gagnrýni og skilið.

 G: Lokafrágangur og skil

---

Verkefnabanki við Hagnýt skrif   © Gísli Skúlason / Mál og menning, 2003