Efnisgreinar Lesefni: Hagnýt skrif bls. 30-34, 37-40.Prentvæn útgáfa af verkefnum, önnur útgáfa
Efnisgr. haust 2005 (ætlað hægferð?)
Efnisgreinar haust 2006 (hægferð)
Margir eiga erfitt með að semja góðar efnisgreinar. Fyrir bragðið verða ritsmíðarnar í heild sinni stefnulitlar og óljósar. Mikilvægt er því að tileinka sér heilræðin sem sett eru fram í Hagnýtum skrifum (bls. 30) og bæta þar jafnvel um betur. Athugum eftirfarandi:
Af þessu leiðir til dæmis að ef lykilsetning nefnir þrenn rök gegn reykingum á ekki að fjalla um rök gegn reykingabanni í sömu efnisgrein.Lykilsetning er það sem efnisgrein fjallar um, hugmyndin. Hver lykilsetning verður að ná utan um allt efni sinnar efnisgreinar. Meginmál hverrar efnisgreinar er lýsing, útskýring og rök fyrir sinni lykilsetningu. Efni sem ekki fellur undir þessa lykilsetningu á ekki heima í viðkomandi efnisgrein. Niðurstaða efnisgreinar lokar umfjöllun um viðkomandi efni. Brú milli efnisgreina lætur texta loða saman sem eina heild.
Glærur: Nokkrar efnisgreinar með lykilsetningu, meginmáli og niðurstöðu.
Verkefni
Semdu lykilsetningu og niðurlag sem gerir eftirfarandi texta að góðri efnisgrein:__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
Í fyrsta lagi eru íþróttir heilsusamlegar fyrir ungt fólk vegna hreyfingarinnar sem þær veita. Í öðru lagi halda þær unglingum frá hvers konar óreglu og óhollustu. Í þriðja lagi þroska þær sjálfsaga, samvinnu og athyglisgáfu iðkendanna.
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
Verkefni
Semdu lykilsetningu og niðurlag sem gerir eftirfarandi texta að góðri efnisgrein:__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
Til dæmis eru einkabílar óumdeilanlega mjög þörf samgöngutæki, ekki síst hér á landi þar sem almenningssamgöngur eru litlar og strjálar. Einnig veitir einkabíllinn notendum sínum ákveðið frelsi sem rútur og strætisvagnar gera ekki. Síðast en ekki síst fá margir ómælda ánægju út úr því að eiga og nota góðan bíl.
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
Verkefni
Semdu tvær efnisgreinar úr eftirfarandi hugmyndalista. Semdu lykilsetningar og niðurlag eftir því sem við á.Tölvur auðvelda útgáfu Tölvur eru nytsamleg tæki Tölvur endast illa Tölvur auðvelda bókhald Tölvur eru pirrandi þegar þær bila Mikill tími fer í að læra á mismunandi forrit og útgáfur þeirra Tölvur auðvelda samskipti Tölvur verða fljótt úreltar Tölvur auðvelda útreikninga
Verkefni
Semdu tvær efnisgreinar úr eftirfarandi hugmyndalista. Semdu lykilsetningar og niðurlag eftir því sem við á.Íþróttir bæta heilsufar Margir slasast í íþróttum Mikill tími fer í að stunda íþróttir og fylgjast með þeim Íþróttir halda unglingum frá óreglu Íþróttamann eru góðar fyrirmyndir Íþróttir skapa mörgum atvinnu Samkeppni fer oft út í öfgar í íþróttum Íþróttaiðkun er dýr Íþróttir eru góð afþreying Heilbrigð sál í hraustum líkama
Eins og fyrr segir þarf allt innihald efnisgreinar að falla undir lykilsetninguna. Glöggvum okkur betur á þessu.Þegar lykilsetning er frátalin má skipta efni góðrar efnisgreinar í tvennt: Beinar stoðsetningar og óbeinar stoðsetningar. Bein stoðsetning bætir einhverju við lykilsetninguna en óbein stoðsetning styður beina stoðsetningu (og þannig lykilsetninguna). Athugum eftirfarandi efnisgrein:
Reykingar eru svo tilgangslausar og hættulegar að í rauninni er óskiljanlegt að fólk skuli reykja. Rannsóknir vísindamanna hafa margsinnis sannað skaðsemi tóbaks og nú eru jafnvel tóbaksfyrirtækin sjálf farin að viðurkenna skaðsemi framleiðslu sinnar á neytendur. Samt sem áður er ekki hægt að banna reykingar. Slíkt bann myndi leiða til smygls og skapa svartan markað fyrir tóbak, með tilheyrandi lögbrotum og glæpum. Glæpir eru nú þegar mikið vandamál í samfélaginu og ekki á þá bætandi.Efnisgreinin fer vel af stað, með tilheyrandi lykilsetningu ("Reykingar eru ... að fólk skuli reykja).Þá koma tvær beinar stoðsetningar ("Rannsóknir vísindamanna ... framleiðslu sinnar á neytendur.").
Síðan fer höfundur að ræða reykingabann og afleiðingar þess, en það efni fellur ekki undir lykilsetninguna og á því heima í annarri efnisgrein.
Verkefni
Hér kemur endurbætt efnisgrein um reykingar. Greindu hana í lykilsetningu, beinar og óbeinar stoðsetningar. Rökstyddu.Reykingar eru bæði tilgangslausar og hættulegar. Í fyrsta lagi er óskiljanlegt að nokkur skuli yfirleitt byrja að reykja því fyrstu áhrifin eru bæði óbragð og vanlíðan. Í öðru lagi menga reykingamenn ekki aðeins sitt eigið umhverfi heldur líka andrúmsloft þeirra sem ekki reykja. Þetta opinberaðist mörgum þegar tveir af þekktustu tónlistarmönnum þjóðarinnar, sem báðir voru "reyklausir", dóu úr lungnakrabba með stuttu millibili. Í þriðja lagi hafa reykingamenn mikil útgjöld af nautn sinni. Þessi útgjöld geta numið andvirði nýs bíls á fáum árum. Er þá nokkur furða þó reykingar eigi undir högg að sækja?
Verkefni
Á blaðsíðu 37 í Hagnýtum skrifum er listi yfir helstu tengiorð. Þau eru mikilvæg til að texti loði almennilega saman og myndi samhengi. Semdu tvær efnisgreinar út frá eftirfarandi forskrift:Farsímar hafa ýmsa kosti umfram venjulega síma.
Einkum ...
Einnig ...
Þar að auki ...
Sömuleiðis ...
Hins vegar hafa þessi tæki ýmsa ókosti.
Til dæmis hafa rannsóknir leitt í ljós ...
Einnig er algengt að ...
Allir hafa líka orðið varir við ...
Samt sem áður ...
Þess vegna ...Verkefni
Notaðu yfirlitið í Hagnýtum skrifum bls. 37 til að greina tengiorðin (feitletruð) í greininni hér að neðan.
Prentvæn útgáfa af þessu verkefni
Tegund tengingar Kærkomið bann
Nú hafa reykingar víða verið bannaðar hér á landi, til dæmis í almenningsfarartækjum og stofnunum. Bráðlega tekur slíkt bann einnig gildi á veitingahúsum og skemmtistöðum ef að líkum lætur. Þó margir séu ósáttir við þessa þróun verður hún að teljast löngu tímabær.
Í raun og veru ætti ekki að þurfa að rökstyðja það að reykingar séu víðast hvar bannaðar. Allir viðurkenna þær hættur sem fylgja reykingum og þar sem reykt er á almannafæri fer reykurinn ekki í manngreinarálit. Á síðustu árum hafa menn nefnilega uppgötvað þær hættur sem óbeinar reykingar hafa í för með sér.
Markmið reykingabanns er samt sem áður ekki einungis að hlífa þeim sem ekki vilja reykja. Hitt skiptir einnig máli að forða því að nýir einstaklingar bíti á agnið. Ef reykingar eru mjög sýnilegar aukast jafnframt líkurnar á því að fleiri bætist í hópinn. Þar að auki er líklegt að reykingamenn reyki minna ef stöðunum fækkar þar sem hægt er að stunda þessa iðju. Þess vegna má færa rök fyrir því að reykingabann á opinberum stöðum sé báðum þessum hópum til hagsbóta.
Nú kunna einhverjir að stinga upp á því að sala tóbaks verði alfarið bönnuð í landinu. Það er hins vegar tæplega skynsamlegt. Það er vissulega tvennt ólíkt að banna reykingamönnum að reykja sjálfum og að banna þeim að reykja ofan í aðra. Sömuleiðis sýna dæmin að sölubann leiðir gjarnan til smygls og svartamarkaðsbrasks sem getur haft ýmsar neikvæðar afleiðingar. Síðast en ekki síst tapar ríkið tekjum við sölubann. Þetta er því ekki vænleg leið.
Sumir eiga erfitt með að sjá það fyrir sér að veitingahús verði reyklaus í framtíðinni. Sérstaklega er talið að ölvaðir Íslendingar eigi erfitt með að breyta háttum sínum í þessu efni. Reyndar kann eitthvað að vera til í því. Hins vegar má benda á að Íslendingar, drukknir sem ódrukknir, hafa breytt siðum sínum í tímans rás. Fyrir fáeinum árum reyktu menn til dæmis í flugvélum og áætlunarbílum hér á landi. Nú finnst okkur það á hinn bóginn tímaskekkja og rekum upp stór augu þegar við sjáum frændur okkar Dani strompreykja í lestunum þar í landi. Það er heldur ekki svo langt síðan flestir íslenskir karlmenn notuðu munntóbak og hræktu hvar sem þeir komu, jafnt innan húss sem utan. Nú hagar enginn heilbrigður maður sér þannig. Það er því engan veginn vonlaust að Íslendingar breyti háttum sínum enn til batnaðar.
Fáir afneita nú skaðsemi og tilgangsleysi reykinga, beinna jafnt sem óbeinna. Þegar á allt er litið er löngu tímabært að setja rétt hinna reyklausu í öndvegi og hlífa þeim við tóbaksreyknum. Fyrr eða síðar hljóta jafnvel hörðustu reykingamenn að sjá sanngirnina í því. Verkefni
Á blaðsíðu 37 er listi yfir helstu tengiorð. Þau eru mikilvæg til að texti loði almennilega saman og myndi samhengi. Semdu tvær efnisgreinar út frá eftirfarandi forskrift:Ekki eru allir á einu máli um hvort fegurðarsamkeppni eigi rétt á sér.
Fylgjendur slíkrar keppni segja til dæmis að ...
Einnig ...
Ennfremur ...
Síðast en ekki síst ...
Þeir sem eru á öndverðum meiði telja á hinn bóginn ...
Einnig sé algengt að ...
Sömuleiðis
Afleiðingarnar geti verið að ...
Hins vegar ...
Þegar á allt er litið ...
Verkefni
Veldu efni til að fjalla um á svipaðan hátt og gert er í 4. verkefni hér að ofan. Notaðu að minnsta kosti 10 tengiorð að eigin vali af listanum bls. 37, en þó ekki þau sömu og í fyrri verkefnum. Lengd: 2-3 efnisgreinar.
Verkefni
Prentvæn útgáfaSettu 5 greinaskil í eftirfarandi texta og semdu lykilorð við hverja efnisgrein. Finndu góða fyrirsögn.
VerkefniStundum heyrist því haldið fram að lækka eigi áfengiskaupaaldur hér á landi í 18 ár. En þó ýmis rök virðist í fljótu bragði mæla með slíkri breytingu er jafnljóst að hún myndi skapa ný og enn erfiðari vandamál en hún kynni að leysa. En hver eru þá rökin með breytingunni? Fyrst má nefna samræmisrökin. Þá er minnt á að unglingar öðlist nú öll helstu þegnréttindi við 18 ára aldur, þar á meðal sjálfræði, og því sé eðlilegt að þeir megi neyta áfengis eins og þeir sem eldri eru. Fáránleiki núverandi reglna sjáist best í því að nú megi 18 og 19 ára unglingar sækja vínveitingastaði en ekki kaupa veigarnar sem þar séu til sölu. Hér er að ýmsu að hyggja. Í fyrsta lagi eru rökin fyrir 20 ára aldursmörkum ekki hugsuð í neinu samhengi við sjálfræðisaldurinn sem áður var 16 ár. Í annan stað væri hægt, með sömu rökum, að meina öllum yngri en 20 ára að sækja vínveitingastaði. Í þriðja lagi er óráðlegt að lækka aldursmörkin í 18 ár vegna þeirra vandamála sem þá skapast óhjákvæmilega til dæmis í framhaldsskólum landsins þar sem helmingur nemenda mætti þá neyta áfengis en hinir ekki. Að því leytinu væri þá vænlegra að lækka mörkin í 16 ár, en fáir vilja ganga svo langt enn sem komið er. Önnur algeng rök fyrir lækkun aldursmarka eru að unglingar neyti áfengis þrátt fyrir gildandi lög. Því sé nauðsynlegt að samræma þau veruleikanum svo virðing landsmanna fyrir lögum og reglu fari ekki út í veður og vind. Ef taka ætti þessi rök gild þyrfti að gera gott betur og lækka mörkin í 13-14 ár ef eitthvað er að marka rannsóknir á áfengisneyslu unglinga. Fáir vilja líklega taka undir það, jafnvel í hópi unglinganna sjálfra. Þá er því stundum haldið fram að landabrugg og neysla minnki ef 18 ára unglingar fái að kaupa áfengi löglega. Gallinn við þessi rök er að landasalar gera mest út á yngri börn og unglinga. Neysluvenjur 18-19 ára fólks breyta því litlu um landasölu, nema þá að þessi aldurshópur eigi þá kaupa löglegt áfengi í Ríkinu fyrir þá sem landasalar þjónuðu áður. Er það ekki heldur langsótt? Vissulega gætir mikils tvískinnungs í áfengismálum Íslendinga og full ástæða til að ráðast gegn honum. Hins vegar er engan veginn sjálfgefið að 18 ára aldursmörk fyrir áfengiskaup bæti ástandið. Umræðan um þessi mál markast því miður allt of oft af öðrum og ekki betri tvískinnungi. Að baki hans liggur ásókn unglinga í vímugjafa fullorðna fólksins, svo og þrá seljenda vörunnar í stærri hóp viðskiptavina og þar með blómlegri viðskipti. Þessar langanir ætti hins vegar að nefna sínum réttu nöfnum ef niðurstaða á að nást, til hagsbóta fyrir samfélagið í heild.
Raðaðu eftirfarandi málsgreinum í eina efnisgrein með tilheyrandi lykilsetningu og niðurlagi.
- Það sem hann sagði í dag gat verið úrelt á morgun.
- Samt sem áður var hann óhræddur við að skipta um skoðun og taka upp nýja hugsjón þegar honum þótti sú gamla úr sér gengin.
- Á barnsaldri byrjaði hann að semja sögur og ljóð og virtist frá fyrstu tíð staðráðinn í að verða rithöfundur.
- Þessi síbreytileiki sést líka í þeim bókmenntum sem hann skapaði.
- Halldór Laxness var á ýmsan hátt mjög sérkennilegur maður.
- En hann var líka alla tíð mikill hugsjónamaður og vildi hafa áhrif á umhverfi sitt.
- Þá þegar fékk hann orð á sig fyrir að vera sérvitur með afbrigðum og fór það í taugarnar á mörgum samtíðarmönnum hans.
- Þegar við reynum að flokka Laxness og verk hans verðum við að hafa þetta í huga.
Verkefnabanki við Hagnýt skrif © Gísli Skúlason / Mál og menning, 2003